Sokullu Mehmed Pa?a K

Günümüzde Hatay ilinin Dörtyol ilçesine ba?l? bir sahil beldesi olan Payas, Haçl?lar döneminde Kudüs’e giden “mukaddes yol” üzerinde menzil yeri oldu?undan bir kale yerle?imi haline dönü?mü?tür. Memlükler devrinde a??rl?kl? biçimde Türkmen boylar?n?n yerle?tirildi?i Payas, Mercidâb?k Sava?? (1516) sonucunda Osmanl?lar’?n eline geçmi?, ertesi y?l Ridâniye seferiyle M?s?r ve Hicaz’?n da Osmanl? yönetimine girmesinin ard?ndan ?stanbul’u Anadolu, Do?u Akdeniz ve Suriye üzerinden Hicaz’a ba?layacak bir yol olu?turulmaya çal???l?rken eski kültürlerin güzergâhlar? baz? düzeltmelerle yeniden biçimlendirilmi?tir. “Anadolu sa? yolu, hac yolu, ?âm-? ?erif yolu” adlar?yla tan?nan bu yolun Adana-Halep / ?am aras?ndaki en önemli menzili Payas olarak belirlenmi?, burada yeni bir askerî ve ticarî üs merkezine uygun bir yap?lanmaya gidilmi?tir. Kapsaml? tutulan külliyenin yan? s?ra iki kale, iskele-gümrük, tersane, köprü, de?irmenler, hizmet mekânlar?, da?dan su getirilmesi ve çevre düzenlemesiyle yakla??k on y?l içerisinde yeni bir ?ehir kurulmu?tur. Kitâbe, vakfiye kayd? ve ar?iv malzemelerindeki bilgilerden Payas’?n imar?na 1567 y?l?nda ba?land???, çal??malar?n 982’de (1574) büyük çapta tamamland???, 1580’lerin ba??nda son halini ald??? anla??lmaktad?r. Önemli ölçüde Sokullu Mehmed Pa?a’n?n ki?isel gayretiyle in?a edilen eserlerle birlikte bölgeye konar göçerler yerle?tirilmi?tir. Yerle?ecek halka bir süre çe?itli vergilerden muaf tutulaca?? belirtilmi?, kar??l???nda derbendci olmas? istenmi?tir. Yerle?en hâne say?s? zaman içinde farkl?l?k göstermekle beraber Evliya Çelebi hâne say?s?n?n XVII. yüzy?l ortas? için 850, yerle?imin nüfusunu ise 8000 olarak vermektedir. Ar?iv bilgileri, mimari ve bezemedeki üslûp özelliklerine bak?larak külliyenin ve di?er yap?lar?n tasar?m?n? Mimar Sinan’?n yapt???, gönderdi?i mimar ve ustalar?n in?aat? gerçekle?tirdi?i söylenebilir.

Külliye günümüzde ?ehir merkezinden 1 km. uzakl?kta Karacami mahallesinde, denizden 700 m. içeride düz arazide ve kalenin biti?i?inde yer al?r. Oldukça geni? bir alana yay?lan külliye arasta, han, tabhâne, imaret, hamam, cami, hankah (medrese), s?byan mektebi, iki çe?me ve köprüden olu?an kapsaml? bir yap? toplulu?udur. Yap? say?s?n?n ve çe?idinin fazlal??? ile tasar?mdaki mükemmellik dikkat çekicidir. Arastan?n do?usu han, imaret ve tabhânelere, bat?s? cami, hankah, s?byan mektebi ve hamama ayr?lm??t?r. Yap?lar aras?nda i?levsellik aç?s?ndan tamamlay?c?l?k söz konusudur. Genelde ta? a??rl?kl? malzemeyle in?a edilen külliyede yer yer Suriye etkili çift renkli ta? kullan?m? ve bezemesine rastlan?r.

Güney-kuzey do?rultusunda uzanan 115 × 15 m. boyutlar?ndaki arastan?n içinden eski tarihî yol geçmekte olup her iki yöne aç?lan büyük kap?lar mevcuttur. Üzeri tonoz örtülen arastada kar??l?kl? yerle?tirilmi? k?rk sekiz dükkân yer almaktad?r. Merkezinde dua kubbesi göze çarpar. Dua kubbesi mimari aç?dan hanla kaleye do?ru yönlendirmeyi sa?lar. Arastadan ayr?ca hamamla cami-hankah avlusuna aç?lan taçkap?lar vard?r. 48 × 40 m. boyutlar?ndaki han külliyenin en an?tsal yap?s?d?r. Hana giri? arastadan, üzerine kitâbe yerle?tirilmi? etkileyici bir taçkap?yla sa?lan?r. Koridorlu giri?ten sonra oldukça geni? bir iç avlu ile onu bat? hariç üç koldan çeviren revaklar ve gerisindeki kapal? k?s?mlarla kar??la??l?r. Seki, ocaklar ve su sistemine ait izlere rastlan?r. Osmanl? döneminde etraf?nda bir pazar?n kuruldu?u belirtilmektedir.

Tabhâneler han?n bat? kanad?nda yer al?r. Handan duvarla ayr?lan ve bir kap?yla avluya aç?lan odalar su sistemine de sahiptir. Handan imarete geçi? bir koridorla sa?lan?r. ?kinci giri? do?udan olup servis amaçl?d?r. Birinci iç avlunun çevresine mutfak, f?r?n, yemekhane, kiler ve depo gibi mekânlar yerle?tirilmi?tir. Menzil külliyesi olmas? itibariyle han, arasta, imaret, tabhâne ve hamam gibi yap?lara göre cami daha küçük tutulmu?, haçvari plan ?emas?yla kubbeli orta bölüm yanlara do?ru eyvan ?eklinde geni?letilmi?tir. Kuzeyinde son cemaat yeri, sonradan biçimi de?i?tirilen minare ile merkezinde bir ?ad?rvan?n yer ald??? revakl? bir iç avlusu vard?r. Avlu cami d???nda hankah taraf?ndan da kullan?lm??t?r. Revaklar harap haldedir. Hankah camiyle kar??l?kl? in?a edilmi? ve tahminen XVII. yüzy?lda medreseye dönü?türülmü?tür.

S?byan mektebi hamam?n duvar?na biti?ik olup kalenin kar??s?ndad?r. ?ki bölümlü ve önü revakl? olup giri?i külliye yap?lar?ndan ba??ms?zd?r. Kalenin kar??s?nda ve arastaya paralel uzanan konumda bulunan hamam?n giri?i arastan?n içindedir. K?smen harap olmu? olan yap?da farkl? ?emada iki s?cakl?k mekân? vard?r. Arastan?n ana yola aç?lan kap?lar?n?n yan?nda birer çe?me bulunur. Köprü, külliyenin hemen güneyinde akan Payas çay? üzerinde muhtemelen be? gözlü olarak in?a edilmi?tir. Günümüze üç gözüyle harap ?ekilde ula?m??t?r. Payas çay? boyunca de?irmenlerin in?a edildi?i geriye kalan baz? yap? kal?nt?lar?ndan anla??lmaktad?r. 1960’l? y?llardan önce hayli harap durumdaki külliye bir dizi onar?m geçirmi? olmakla beraber cami d???ndaki yap?lar kullan?lmad???ndan yeni bir onar?ma ve i?levselli?e ihtiyaç duymaktad?r.

Külliyeyi olu?turan yap?lar?n yan? s?ra bu yap?larla birlikte in?a edilen ve bir k?sm? günümüze ula?mayan kale, Cin Kule, iskele ve gümrükle tersane Payas’taki di?er önemli eserlerdir. Külliyenin yan?nda bulunan kale genelde iyi durumdad?r. Ar?iv kaynaklar?na göre Osmanl? öncesinde bugünkü kalenin yerinde oldukça harap, muhtemelen bir Haçl? kalesi mevcutken önce onar?lmak istenmi?, daha sonra 1567-1580 y?llar? aras?nda yeniden in?a edilmi?, hendekleri de geni?letilmi?tir. ?lgili belgelerden kalenin boyutlar?, özellikleri, yap?lan harcamalar, asker ve top say?s? gibi bilgilere ula??lmaktad?r. Sekiz kuleli ve yedi burçlu kalenin giri?i külliyeye bakan do?u cephesindendir. Avlunun içinde harap bir mescidle k??laya rastlanmaktad?r. Sahile yak?n konumda küçük bir yükseltinin üstünde yer alan Cin Kule’nin öteki ad? ?skele Kulesi ve kule di?er kaleye göre ufak olup üç katl?d?r. Denizden gelmesi muhtemel tehlikelere kar?? iskele-gümrük ve tersaneyi koruma amaçl? in?a edilmi?tir.

Osmanl?lar, Do?u Akdeniz’deki en büyük tersaneyi Payas’ta in?a etmi?lerdir. 1568’de in?aat?na ba?lanan tersanenin Cin Kule ile iskele aras?nda oldu?unu k?rk elli y?l öncesine kadar hat?rlayanlar vard?r. Evliya Çelebi’nin korunakl? güzel bir liman diye tan?mlad??? iskeleden Kâtib Çelebi de i?lek bir ticaret liman?d?r ?eklinde söz eder. Payas, XIX. yüzy?la kadar Halep’in iskelesi oldu?undan canl?l???n? bu dönemlere kadar sürdürmü?tür. Yerinin bugünkü iskeleye yak?n oldu?u tahmin edilebilir.